Trái Đất có dạng gần hình cầu và quay quanh Mặt Trời. Bề mặt gồm đất liền (land) và nước (water):

• Nước chiếm khoảng 71%, đất liền khoảng 29%
• 6 châu lục (continents): Á, Âu, Phi, Mỹ, Đại Dương, Nam Cực — đây là các vùng đất liền lớn
• 4 đại dương (oceans): Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Bắc Băng Dương — là các vùng biển rộng lớn bao quanh và ngăn cách các châu lục. (Một số tổ chức quốc tế như National Geographic từ 2021 công nhận thêm Nam Đại dương bao quanh châu Nam Cực là đại dương thứ 5, nhưng SGK hiện hành chưa đưa vào.)

🔍

Châu Á là châu lục lớn nhất và đông dân nhất thế giới. Việt Nam thuộc châu Á!

• Diện tích: khoảng 44,6 triệu km² · Dân số: hơn 4,7 tỉ người · 48 quốc gia
• Trải dài từ gần cực Bắc đến qua xích đạo → có đủ 3 đới khí hậu (hàn đới, ôn đới, nhiệt đới)
• Đỉnh Ê-vơ-rét (Everest): 8.849 m — cao nhất thế giới
• Sông Trường Giang: 6.300 km — dài nhất châu Á
• Các nước lớn: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Indonesia…
• Giáp 3 đại dương: Thái Bình Dương (phía đông), Ấn Độ Dương (phía nam), Bắc Băng Dương (phía bắc) — không giáp Đại Tây Dương

🔍

Châu Âu nằm ở phía tây châu Á, tuy nhỏ nhưng có nhiều nước phát triển.

• Diện tích: khoảng 10,2 triệu km² · nằm hoàn toàn ở bán cầu Bắc (Northern Hemisphere)
• Khí hậu chủ yếu ôn đới và hàn đới
• Dãy An-pơ (Alps) hùng vĩ · sông Vôn-ga (Volga) dài nhất châu Âu (3.530 km)
• Nước nổi tiếng: Pháp, Đức, Anh, Ý, Hy Lạp (cái nôi văn minh phương Tây)…
• Nhiều nước thuộc Liên minh châu Âu (EU)
• Giáp Đại Tây Dương (phía tây) và Bắc Băng Dương (phía cực bắc)
• Liên bang Nga: rộng nhất TG (17,1 triệu km²), trải dài trên cả châu Âu và châu Á, ranh giới: dãy U-ran. Thủ đô: Mát-xcơ-va

🔍

Châu Phi là châu lục lớn thứ 3 thế giới (sau châu Á và châu Mỹ). Đường xích đạo đi qua gần giữa → nằm ở cả bán cầu Bắc (Northern Hemisphere) và bán cầu Nam (Southern Hemisphere).

• Diện tích: khoảng 30,4 triệu km² · 54 quốc gia — nhiều nhất trong các châu lục
• Khí hậu chủ yếu nhiệt đới, nóng và khô vì nằm trong vòng đai nhiệt đới, biển không ăn sâu vào đất liền
• Sa mạc Xa-ha-ra (Sahara): sa mạc nóng lớn nhất TG (~9,2 triệu km²)
• Sông Nin (Nile): 6.650 km — dài nhất thế giới · sông Công-gô (Congo): sâu nhất TG (~220 m)
• Giáp Đại Tây Dương (phía tây) và Ấn Độ Dương (phía đông)

🔍

Châu Mỹ gồm Bắc Mỹ và Nam Mỹ, nối nhau qua eo đất (isthmus) Trung Mỹ.

• Diện tích: khoảng 42,5 triệu km²
• Nằm hoàn toàn ở bán cầu Tây (Western Hemisphere), trải dài từ gần cực Bắc đến gần cực Nam → có đủ các đới khí hậu
• Bắc Mỹ: dãy Rốc-ki (Rocky), thung lũng Grand Canyon
• Nam Mỹ: rừng A-ma-dôn (Amazon) — rừng nhiệt đới lớn nhất TG, dãy An-đét (Andes) — dãy núi dài nhất TG
• Giáp Thái Bình Dương (phía tây) và Đại Tây Dương (phía đông)

🔍

Hai châu lục đặc biệt: châu Đại Dương nhỏ nhất có người ở, châu Nam Cực lạnh nhất.

• Châu Đại Dương: gồm nước Úc, New Zealand và hàng nghìn đảo trên Thái Bình Dương — ~8,5 triệu km²
• Phần lớn châu Đại Dương nằm ở bán cầu Nam (Southern Hemisphere). Nước Úc nằm hoàn toàn ở Nam bán cầu
• Châu Nam Cực: quanh cực Nam, diện tích khoảng 14 triệu km², 98% phủ băng — châu lục cao nhất! Nhiệt độ thấp nhất từng đo: −89°C
• Không có dân cư thường xuyên, chỉ có nhà khoa học nghiên cứu. Động vật tiêu biểu: chim cánh cụt
• Châu Đại Dương giáp Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương; Châu Nam Cực bị cả 4 đại dương bao quanh hoàn toàn

🔍

Đông Nam Á có 11 quốc gia, chia làm 2 phần:

• ĐNA lục địa (mainland) (5 nước): Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia, Thái Lan, Mi-an-ma
• ĐNA hải đảo (maritime/islands) (6 nước): In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Xin-ga-po, Phi-líp-pin, Bru-nây, Đông Ti-mo
• 10 nước (trừ Đông Ti-mo) là thành viên ASEAN. Trung Quốc không thuộc ASEAN — Trung Quốc thuộc Đông Á
• Sản xuất nhiều lúa gạo (rice) nhờ đất phù sa (alluvial soil) màu mỡ và khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều

🔍

Một số nước ĐNA có đặc điểm hay thi:

• Lào: quốc gia duy nhất ở ĐNA không giáp biển, giáp 5 nước (TQ, Mi-an-ma, Thái Lan, Cam-pu-chia, VN). Thủ đô: Viêng Chăn. Lưu ý: Thái Lan không giáp Trung Quốc
• Cam-pu-chia: giáp 3 nước (VN, Lào, Thái Lan), dân tộc Khơ-me (~90%), nổi tiếng đền Angkor Wat. Thủ đô: Phnôm Pênh
• Xin-ga-po: quốc đảo nhỏ, biểu tượng Merlion (đầu sư tử, mình cá)
• In-đô-nê-xi-a: nhiều đảo nhất TG (hơn 17.000 đảo) — "xứ sở vạn đảo"

🔍

Trái Đất có 4 đại dương lớn, bao quanh các châu lục. Thứ tự từ lớn đến nhỏ:

• Thái Bình Dương — lớn nhất (~165 triệu km²), chiếm gần 1/3 bề mặt Trái Đất. Có rãnh (trench) Ma-ri-a-na sâu nhất thế giới (~11.000 m)
• Đại Tây Dương — lớn thứ 2 (~106 triệu km²), nằm giữa châu Mỹ và châu Âu–Phi. Biển Ca-ri-bê (Caribbean) là một phần của đại dương này
• Ấn Độ Dương — lớn thứ 3 (~73 triệu km²), nước ấm, bao quanh phía nam châu Á
• Bắc Băng Dương — nhỏ nhất (~14 triệu km²), nằm ở vùng Bắc Cực, phủ băng quanh năm

Đại dương có vai trò rất quan trọng:

• Cung cấp thực phẩm: cá, tôm, cua, mực… nuôi sống hàng tỉ người trên thế giới
• Điều hòa khí hậu: hấp thụ nhiệt từ Mặt Trời, giúp Trái Đất không quá nóng hay quá lạnh
• Giao thông vận tải: tàu thuyền chở hàng hóa đi khắp thế giới qua các tuyến đường biển
• Tài nguyên thiên nhiên: dầu khí, muối, khoáng sản dưới đáy biển

💡 Mở rộng: Từ năm 2021, nhiều tổ chức khoa học quốc tế (như National Geographic) công nhận Nam Đại dương bao quanh châu Nam Cực là đại dương thứ 5. Tuy nhiên, SGK lớp 5 hiện hành (Kết nối tri thức, Cánh diều, Chân trời sáng tạo) vẫn dạy 4 đại dương.

🔍

Cả eo biển lẫn kênh đào đều nối hai vùng biển với nhau, giúp tàu thuyền đi lại ngắn hơn — nhưng có nguồn gốc khác nhau:

• Eo biển (strait) là đường nước hẹp do thiên nhiên tạo ra
• Kênh đào (canal) là đường nước do con người đào, rút ngắn hành trình tàu bè

Một số eo biển quan trọng:

• Ma-lắc-ca (Malacca): giữa Ma-lai-xi-a và In-đô-nê-xi-a, nối Ấn Độ Dương — Thái Bình Dương — eo biển thương mại bận rộn nhất thế giới
• Hoóc-mu (Hormuz): giữa I-ran và Ô-man, nối Vịnh Ba Tư (Persian Gulf) — Ấn Độ Dương — tuyến vận chuyển dầu mỏ (oil) quan trọng nhất thế giới
• Gi-bran-ta (Gibraltar): giữa Tây Ban Nha và Ma-rốc, nối Địa Trung Hải (Mediterranean Sea) — Đại Tây Dương
• Bê-rinh (Bering): giữa Nga và Hoa Kỳ, nối Bắc Băng Dương — Thái Bình Dương

Hai kênh đào quan trọng nhất:

• Xu-ê (Suez) — Ai Cập, xây năm 1869, dài ~193 km: nối Địa Trung Hải (Mediterranean Sea) — Biển Đỏ (Red Sea). Tàu từ châu Âu sang châu Á không phải đi vòng quanh phía nam châu Phi, tiết kiệm hàng nghìn km
• Pa-na-ma (Panama) — Trung Mỹ, xây năm 1914, dài ~82 km: nối Đại Tây Dương — Thái Bình Dương. Tàu không phải vòng qua phía nam Nam Mỹ

🔍

Trái Đất có 3 đới khí hậu chính (climate zones):

• Nhiệt đới (Tropical zone): quanh xích đạo (equator), quanh năm nóng ẩm, mưa nhiều. Việt Nam và phần lớn châu Phi thuộc đới này
• Ôn đới (Temperate zone): có 4 mùa (seasons) rõ rệt (Xuân – Hạ – Thu – Đông). Phần lớn châu Âu thuộc đới này
• Hàn đới (Polar/Frigid zone): gần 2 cực (poles), quanh năm lạnh giá, băng tuyết. Bắc Cực và Nam Cực thuộc đới này

Châu Á là châu lục duy nhất có đủ cả 3 đới vì trải dài từ gần cực Bắc tới quá xích đạo.

🔍

Thời tiết mỗi nơi khác nhau vì:

• Vĩ độ (latitude): gần xích đạo (equator) → nóng, gần cực (poles) → lạnh
• Địa hình (terrain): núi cao lạnh hơn đồng bằng (plain)
• Gần biển: ven biển dịu hơn nơi sâu trong đất liền

Xích đạo đi qua châu Phi, châu Á và châu Mỹ; không đi qua châu Âu và châu Đại Dương.

🔍

Trái Đất vừa quay quanh Mặt Trời (mất 365 ngày), vừa có trục nghiêng 23,5°. Vì vậy, lượng ánh sáng Mặt Trời mỗi nơi nhận được trong năm không giống nhau → tạo ra Xuân – Hạ – Thu – Đông.

• Khi bán cầu Bắc (Northern Hemisphere) nghiêng về phía Mặt Trời → mùa hè ở châu Âu và châu Á, mùa đông ở châu Đại Dương
• Khi bán cầu Nam (Southern Hemisphere) nghiêng về phía Mặt Trời → ngược lại
• Vùng nhiệt đới (quanh xích đạo, như Việt Nam) ít có 4 mùa rõ rệt vì ít chịu ảnh hưởng của độ nghiêng trục

🔍

Thế giới có hơn 8 tỉ người. Dân cư phân bố không đều:

• Châu Á đông nhất, tiếp theo là châu Phi, rồi đến châu Mỹ
• Người sống đông ở: đồng bằng, ven biển, gần sông lớn
• Sa mạc, núi cao, vùng cực thường rất ít người ở

🔍

Con người được chia thành 3 chủng tộc chính (races), dễ phân biệt nhất qua màu da (skin colour):

• Môn-gô-lô-ít (da vàng): chủ yếu ở châu Á
• Ơ-rô-pê-ô-ít (da trắng): chủ yếu ở châu Âu, cũng sống ở châu Mỹ và châu Đại Dương
• Nê-grô-ít (da đen): chủ yếu ở châu Phi

Tất cả đều là một loài người, hoàn toàn bình đẳng.

🔍

Thế giới có hơn 7.000 ngôn ngữ. Mỗi dân tộc có tiếng nói, văn hóa và phong tục riêng — tạo nên sự đa dạng tuyệt vời.

Một số ngôn ngữ phổ biến nhất:

• Tiếng Trung (Chinese): nhiều người nói nhất (hơn 1,3 tỉ người) — chủ yếu ở Trung Quốc
• Tiếng Anh (English): ngôn ngữ giao tiếp quốc tế phổ biến nhất, dùng trong khoa học, thương mại và ngoại giao
• Tiếng Tây Ban Nha (Spanish): ngôn ngữ chính của nhiều nước Nam Mỹ
• Tiếng Ả Rập (Arabic): ngôn ngữ chính ở Trung Đông và Bắc Phi

Ở Việt Nam có tiếng Việt là ngôn ngữ chính thức, ngoài ra còn có tiếng của 53 dân tộc thiểu số khác nhau.

🔍

Các nước trên thế giới có mức sống không giống nhau:

• Nước phát triển: đời sống cao, công nghệ hiện đại, trường học và bệnh viện tốt. Ví dụ: Mỹ, Nhật Bản, Đức, Hàn Quốc, Úc…
• Nước đang phát triển: đang cố gắng vươn lên, cải thiện đời sống. Nhiều nước ở châu Á, châu Phi, Nam Mỹ thuộc nhóm này

🔍

Kinh tế thế giới gồm 3 nhóm ngành chính:

• Nông nghiệp (Agriculture): trồng trọt, chăn nuôi — cung cấp lương thực
• Công nghiệp (Industry): sản xuất máy móc, ô tô, điện thoại, quần áo…
• Dịch vụ (Service): buôn bán, du lịch, ngân hàng, giáo dục, y tế

Các nước trao đổi hàng hóa với nhau gọi là thương mại quốc tế (international trade).

🔍

Thế giới có nhiều vùng tự nhiên khác nhau:

• Rừng mưa nhiệt đới (Tropical Rainforest) (A-ma-dôn, ĐNA, Công-gô): quanh năm xanh tốt, nhiều loài động thực vật
• Sa mạc (Desert) (Xa-ha-ra, Gô-bi, A-ta-ca-ma): rất ít mưa, nóng ban ngày, lạnh ban đêm
• Đồng cỏ / Thảo nguyên (Grassland / Savanna) (châu Phi, Bắc Mỹ): bằng phẳng, nhiều cỏ, ít cây to
• Vùng cực (Polar region): phủ băng tuyết, chỉ có ít động vật chịu lạnh giỏi

🔍

Trái Đất đang gặp nhiều vấn đề môi trường cần mọi người chung tay:

• Biến đổi khí hậu (Climate Change): Trái Đất nóng lên do khí nhà kính → băng tan, nước biển dâng
• Ô nhiễm (Pollution): rác thải nhựa đầy biển và sông
• Mất rừng (Deforestation): mỗi năm hàng triệu héc-ta rừng bị chặt phá
• Em có thể góp phần: không xả rác · tiết kiệm điện nước · trồng cây

🔍

Văn minh Ai Cập cổ đại ra đời bên bờ sông Nin (Nile) — dòng sông dài nhất thế giới, ở đông bắc châu Phi. Đây là một trong những nền văn minh lâu đời nhất (khoảng 3.000 năm TCN).

• Kim tự tháp (pyramid) Ghi-da (Giza): kỳ quan duy nhất còn tồn tại trong 7 kỳ quan thế giới cổ đại (7 Wonders of the Ancient World), được xây bằng hàng triệu khối đá để làm lăng mộ cho các pha-ra-ông (pharaoh) (vua Ai Cập)
• Tượng Nhân Sư (Sphinx): mình sư tử, đầu người, canh giữ Kim tự tháp
• Chữ tượng hình (hieroglyph): hệ thống chữ viết bằng hình vẽ trên giấy pa-pi-rút (papyrus) — loại giấy cổ xưa nhất
• Phát minh quan trọng: đồng hồ mặt trời (sundial) (khoảng 3.400 TCN), lịch 365 ngày (365-day calendar), kỹ thuật ướp xác (mummy)
• Kênh đào Xu-ê (Suez) ngày nay cắt ngang Ai Cập, nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ

🔍

Văn minh Hy Lạp cổ đại (khoảng 800 – 146 TCN) ra đời ở bán đảo (peninsula) Ban-căng (đông nam châu Âu) và các đảo trên biển Địa Trung Hải (Mediterranean Sea). Đây được coi là cái nôi của văn minh phương Tây.

• Thế vận hội Olympic (Olympic Games): bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại (năm 776 TCN) tại thành phố Ô-lim-pi-a (Olympia)
• Dân chủ (democracy): thành bang (city-state) A-ten (Athens) là nơi khai sinh nền dân chủ đầu tiên trên thế giới
• Triết học (philosophy): các nhà tư tưởng vĩ đại — Xô-crát (Socrates), Pla-tôn (Plato), A-ri-xtốt (Aristotle)
• Toán học (mathematics): Pi-ta-go (Pythagoras) (định lí Pythagore), Ơ-clít (Euclid) (hình học)
• Thần thoại Hy Lạp (Greek mythology): thần Dớt (Zeus), nữ thần A-tê-na (Athena), anh hùng Héc-quyn (Hercules)…
• Đền Pác-tê-nông (Parthenon): ngôi đền nổi tiếng trên đồi A-crô-pô-li (Acropolis) ở A-ten — biểu tượng của kiến trúc Hy Lạp

🔍